In Afgestoft! willen we een bijzonder archiefstuk laten zien, dat invloed heeft gehad op de geschiedenis of op iemands persoonlijke leven in vroegere tijden. In de depots van de gemeenten die zijn aangesloten bij het Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe vinden we veel bijzondere documenten. Stuk voor stuk zijn dat kleine parels in onze ‘schatkamer’. Omdat archief van ons én van jou is, willen we deze prachtige stukken graag met je delen! Heb je vragen of verzoekjes voor een artikel? Laat het ons weten via een reactie of Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. We zoeken graag het een en ander voor je uit. Uiteraard kun je altijd verder onderzoek doen in onze studiezalen. Wil je langskomen? Maak dan een reservering via www.snwv.nl.


Deze keer in Afgestoft!: Plattegrond der stad Elburg

Kaarten en plattegronden worden al eeuwenlang gebruikt. Ze dienen als hulpmiddel voor navigatie. Zo kent iedereen Google Maps, dat ons overal naartoe leidt. In de achttiende eeuw was dat niet het geval. Een plattegrond las je vooral van papier en hoe de weg dan liep, daar moest je zelf over nadenken. Dat was ook nog eens alleen voor mensen weggelegd die konden lezen en schrijven.

Plattegrond der stad Elburg
In een archief zijn vaak kaarten te vinden. In de toegang van het stadsbestuur Elburg vinden we diverse plattegronden van de stad en haar omgeving. Eén van die plattegronden lichten we vandaag uit in Afgestoft!

De plattegrond heeft het inventarisnummer 395. Het heeft geen nauwkeurige beschrijving: ‘Plattegrond der stad, (2de helft der achttiende eeuw) 1750-1799’ geeft de metadata ons mee.
Het archiefstuk zelf is niet gedateerd en vertelt ons weinig tot niets over de maker ervan. Alleen dat hij (of zij) tekenen en schrijven goed onder de knie had en inkt, potlood en vier kleuren tot zijn (of haar) beschikking had. Verder is er niets dat ons meer kan vertellen. Het papier beschikt niet over een watermerk. Een watermerk kan helpen om het aan een papiermaker of jaar te koppelen.

De kaart is verdeeld in vier kwartieren, met elk een eigen kleur. Het westerkwartier is blauw, het noorderkwartier geel, oranje is kleur voor het zuiderkwartier en paars tekent het oosterkwartier. De indeling in kwartieren is al heel lang bekend. Zo vinden we in het depot nog een archiefstuk uit 1677, dat een lijst van restanten van brandschatting voor het zuiderkwartier bevat.

Verschillen en overeenkomsten
De kaart vertelt ons een hoop niet, maar veel dingen ook wél. Het oude Feithenhof wordt op de kaart genoemd. Dat is gesticht in 1740, dus de kaart dateert zeker van na die tijd. Tevens valt op dat de Ellestraat ook ‘of Oldestraat’ wordt genoemd. We weten inderdaad dat de Ellestraat de oudste straat is van Elburg. Dit is de enige straat die is blijven liggen na de verplaatsing van de stad in 1394 door Arent thoe Boecop. Wat daarbij bijzonder is, is dat de straat kaarsrecht is getekend, maar in werkelijkheid een beetje kromloopt. Iets waar de bekende cartograaf Jacob van Deventer ook intrapte. Is dat misschien een teken? Jacob van Deventer stierf al in 1575, maar wellicht is de kaart gebaseerd op zijn kaart van Elburg?

Een aantal straatnamen hebben andere namen dan tegenwoordig. Zo heet de Jufferenstraat op de kaart de Zusterenstraat, een verwijzing naar het klooster. De Bloemstraat loopt over de hele westkant, de Smedestraat wordt hier niet genoemd. De huidige Van Kinsbergenstraat en de Noorderkerkstraat worden samen de Kerkstraat genoemd. De Ledige Stede heet Leege Steede en loopt over de hele lengte, de Zuiderkerkstraat wordt niet genoemd. De Smeesteeg wordt nog Smidssteeg genoemd.

Het buitengebied wordt niet vergeten. Een aantal rijen met blokjes aan de noord-, west- en zuidkant geven aan dat hier bebouwing is. De namen van deze gebieden worden in de legenda genoemd. In het zuiden vinden we De Vrijheid, Nijstad (Nieuwstad) en Stoopschaar in het westen. Voor en na de Vischpoort worden rijen met huizen aangegeven.

Monumenten
Op de kaart zijn tevens belangrijke punten te zien. De vier poorten van de stad worden allen genoemd: de (nog bestaande) Vischpoort, de Goorpoort in het westen, de Mehnpoort in het oosten en de Kleine Poort aan de kant van de huidige Bas Backerlaan.
Twee verdedigingstorens vinden we terug op de kaart. Op de hoek van de Ellestraat en de huidige Westerwalstraat zien we de Westertoorn en op de hoek Westerwalstraat - Zuiderwalstraat vinden we de Schutstoorn. We zien dat de Beekstraat het centrum van de handel was, waar de Bloemstraat de Beekstraat kruist, was de Zaadmerckt, de Botermerckt was op de kruising van de Kerkstraat en de Beekstraat en de belangrijkste markt, de Vischmerckt, vinden we terug op de kruising Beekstraat – Vischpoortstraat. Naast de kerk vinden we het weeshuis, bij het oude klooster lag de school. Het Stadshuis vinden we op de ons bekende plek; het huidige orgelmuseum.

Foutje?
Op de hoek Ledige Stede en Hoogehuissteeg (nu de Graaf Hendriksteeg) bevindt zich het Hoogehuis, dat een bijzondere geschiedenis kent. Het werd gebouwd als versterkte stadswoning en later resideerde Graaf Hendrik van den Bergh er tijdens de Tachtigjarige Oorlog. In de negentiende eeuw deed het dienst als pakhuis. Via de joodse eigenaren werd het uiteindelijk verbouwd tot synagoge. Hier heeft de cartograaf een foutje gemaakt, want het Hoogehuis (de Sjoel) staat in werkelijkheid halverwege de Graaf Hendriksteeg. Dat de Sjoel hier nog het Hoogehuis wordt genoemd, geeft aan dat de kaart in ieder geval vóór 1855 is gemaakt.

Mysterie
In de plattegrond staan blokken met nummers. Het is niet geheel duidelijk of deze nummers verwijzen naar bijvoorbeeld huisnummers, of bloknummers waar misschien belasting wordt geheven. Het is mogelijk dat we in andere archiefstukken, zoals de resolutiën of uitgaande brieven iets terugvinden over een opdracht tot het maken van deze kaart. Of we dat dan met zekerheid kunnen koppelen aan deze plattegrond, dat blijft een grote vraag. Het kan ook nog zijn dat de kaart gemaakt is door een buitenstaander, gezien de recht getekende Ellestraat en het verkeerd geplaatste Hoogehuis.
Wij zijn in ieder geval van mening dat de ontbrekende gegevens het archiefstuk zeker compleet kunnen maken. De kaart is echter ook zonder deze informatie met recht een parel in onze collectie.