In de geschiedenis hebben veel rampen plaatsgevonden. Grote rampen, kleine rampen. Voor de één een ramp en de ander een zegen én soms een geluk bij een ongeluk. Ook in het archief komen rampen voor. Vandaag: archief in oorlogstijd.

Geen periode wordt getekend door zoveel chaos als een oorlogsperiode. Verzameld archief is belangrijk in zo’n periode, maar kan ook gevaarlijk zijn als het in vijandelijke handen valt. Want wat gebeurd er met de data is verzameld in vredestijd? Deze informatie kan op allerlei manieren gebruikt worden. Maar ook is archief gevoelig voor vernietiging als een bezetter cultuur en historie uit wil wissen.
Hoewel geen geen voorbeeld van archief, maar wel van cultuurhistorisch erfgoed is de vernietiging van de Boeddha’s van Bamyan in Afghanistan. Deze 1500 jaar oude, immens grote beelden werden in 2001 door de Taliban opgeblazen, omdat ze niet strookten met de leer die de Taliban aanhangt.

Een veel recenter voorbeeld is de oorlog in Oekraïne. Toen de Russen daar binnen vielen in maart 2022 is er met man en macht gewerkt om archief en museale objecten fysiek veilig te stellen, maar ook digitaal. Aan de andere kant worden er nu archieven aangelegd om aan het einde van de oorlog oorlogsmisdaden aan te kunnen tonen. Het bewaren en beheren van archief werkt twee kanten op.

Tweede Wereldoorlog
Elk archief heeft archiefstukken over de Tweede Wereldoorlog. In het Nationaal Archief bevinden zich bijvoorbeeld de Rode Kruisarchieven, het archief van de slachtoffers van de Jodenvervolging en het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging. Niet alles uit deze archieven is (volledig) openbaar. Dit heeft tegenwoordig vooral te maken met het feit dat er nog mensen in leven kunnen zijn die genoemd worden in die archieven. Dat valt dan niet zozeer onder de AVG-wetgeving, maar wel binnen de persoonlijke levenssfeer, dat is opgenomen in de Nederlandse Grondwet.
Deze archieven kunnen 77 jaar na dato nog voor afsluiting zorgen voor slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.

In de jaren ’40 – ’45 zijn er voorbeelden bekend dat archief is geëvacueerd. Archief uit het westen is tijdelijk onderbracht op Kasteel Cannenburch in Vaassen, omdat het daar veiliger was in verband met de bombardementen in het westen. In de gemeenten Elburg, Ermelo, Harderwijk, Nunspeet en Oldebroek is het niet bekend dat er tijdens de oorlog archief is geëvacueerd. 

Oorlogshandelingen
In elk archief zijn oorlogshandelingen terug te vinden. Zeker in oud archief wordt nogal eens verslag gedaan van oorlogsactiviteiten. In het archief van het stadsbestuur van Elburg vinden we bijvoorbeeld rekeningen terug van een bezoek van Willem van Oranje (waaraan de stad een gigantisch bedrag heeft uitgegeven en waar onder andere een zwaan(!) op het menu stond), maar ook een rekening van datgene wat de soldaten na de slag bij Aperlo verteerd hebben.
De oude archieven zijn daarom erg interessant om eens te bekijken. Een beetje studie van oud schrift is daarbij overigens wel welkom.

Hoe het met archief ging in vroegere oorlogstijden is niet bekend in onze regio. Het kan zijn dat bij belegering van steden het archief in veiligheid werd gebracht. Het feit dat ons archief teruggaat tot 1231 geeft in ieder geval aan dat die archiefstukken vele jaren en dus ook vele schermutselingen hebben overleeft.